Te Arawa Maori Kāinga Te Mātāwai MŌ MĀTOU MŌ TE MĀTĀWAI Maihi māori TE MĀTĀURU TE MĀTĀTUPU NGĀ KĀHUI WHAKAPĀPĀTANGA NGĀ TĀNGA Ngā Karere NGĀ PĀNUI PĀPĀHO He Mahi KŌRERO WHAKAPĀ English Nau Mai ki Te Mātāuru ki Te Arawa Pāwhiri a konei ki te tiki atu i te PDF “Te Arawa waka kia mau ki tō reo tuku iho." He aha Te Mātāuru ki Te Arawa? Ko Te Mātāuru ki Te Arawa te mahere haumitanga, arā te mahere toha pūtea tautoko kia whakahaumanu ake i ngā kaupapa whakarauora reo mō te waka o Te Arawa. Nā wai tēnei mahere i whakawhanake? Nā te kāhui ā-Iwi o Te Arawa i arataki i te whanaketanga o tēnei mahere – hei taki ake mā Te Pae Motuhake mō Te Arawa. Ko tā Te Pae Motuhake he whakahāngai i tēnei mahere ki Te Rautaki Maihi Māori, arā, kia ūkaipō anō te reo ki ngā kainga, ngā marae me ngā hapori o te waka o Te Arawa. Ko wai ngā mema o Te Pae Motuhake mō Te Arawa? Dr Cathy Dewes (Mema Poari ki Te Mātāwai mō Te Arawa) Matetu Mihinui (Tūhourangi Tribal Authority) Anaha Hiini (Ngāti Tarāwhai Iwi Trust) Tony Wihapi (Tapuika Iwi Authority) Ngāiterangi Smallman (Te Tari o te Ariki o Ngāti Tūwharetoa) Dr Kenneth Kennedy (Te Kaunihera Koromatua o Ngāti Rangiteaorere) Bryce Murray (Te Taumata o Ngāti Whakaue) Taati Williams (Ngāti Pikiao Iwi Trust) Punohu McClausland (Te Kapu o Waitaha) He aha ngā mātāpono mō Te Mātāuru ki Te Arawa? Ko ēnei mātāpono ko ngā āheinga e eke ai he tono. 1)Tukua mai kia piri: me wātea te kaupapa nei ki ngā uri katoa o Te Arawa waka (nō Te Arawa waka ngā kaitono), me tautoko te iwi, te hapū, te whānau i ngā kaupapa a ngā kaitono. 2)Tukua mai kia tata: me hāngai te tono ki te rautaki o tōna ake iwi, o tōna ake hapū, o tōna ake marae rānei. 3) Tukua mai kia eke: me reo māori te tono me ngā pūrongo, me mārama ngā kaitono ki te taha pūtea, me mātua kite i ngā hua o ia tono, me whakamōhio te kaitono i ērā atu o āna tono pūtea ki rōpū kē. Ki te kore tō tono e ū ki te katoa o ēnei mātāpono ka kore te tono e rere. He aha me tono reo Māori anake? Mā tēnā, ka tāea e Te Pae Motuhake mō Te Arawa te aromatawai i te kounga o te reo o te kaitono; ka hiahia mōhio hoki Te Pae Motuhake mō Te Arawa mehemea kua kimi awhina, kua whai tautoko te kaitono mai i tōna ake iwi, i tōna ake hapū, i tōna ake marae rānei. Ko te tumanako nui o Te Pae Motuhake mō Te Arawa ka noho te mana whakahaere o te kaupapa nei ki te mauri Māori, te mauri Te Arawa o te hunga kua ahi kā roa ki ngā kaupapa motuhake o te reo. Kei raro iho ko ētahi o ngā rautaki ā-iwi hei hāngaitanga mā te kaitono. He aha ngā tūmanako mō Te Mātāuru ki Te Arawa? Ko te tūmanako nui whakaharahara kia tū rangatira ngā iwi, ngā hapū, ngā hapori, me ngā whānau o te waka o Te Arawa, arā: 1) Kia ūkaipō anō te reo ki ō tātau kāinga 2) Kia rere anō te reo ki ō tātau hapori 3) Kia pakari te reo o ō tātau marae 4) Kia piki te kounga o te reo ki te taumata e tika ana (ka hāngai tēnei ki te wawata ki “te reo tuku iho”) He aha rā ngā hua ka puta? 1) Kia hāngai ngā mahi whakarauora a ngā whānau ki ngā mahere whakarauora reo ā-iwi, ā-hapū, ā-marae. 2) Ka kōrerotia te reo i ngā wā katoa, ki ngā wāhi katoa 3) Ka tokomaha ake ngā pou toki reo/te hunga kōrero māori, ngā kaiako i te reo tukuiho 4) Ka maha ake ngā takiwā rumaki (hapori/marae/kāinga). 5) Ka maha ake ngā mahere/rautaki whakarauora reo ā-iwi, ā-hapu. 6) Ka mana ake ngā mahere/rautaki whakarauora reo ā-iwi, ā-hapu i te hāngai o ngā mahi whakarauora a ngā whānau i te kāinga. 7) Ka pakari ake te reo o ō tātau marae. Me pēhea e tutuki ai? E toru ngā aronga matua e tutuki ai: 1)Kia mau ki tō reo: ko te tautoko i ngā kaupapa e kaha ake ai te whai i te reo o te whānau, o te hapū, o te iwi. 2)Kia rere te reo: Ko te tautoko kia tupu, kia ora te reo kōrero i te kāinga, te marae me te hapori. 3) Ko te reo tuku iho: Ko te tautoko tonu i ngā kainga, ngā hapori kei te korerorero i te reo tuku iho. He aha ngā aronga ā-tahua? 1) Whakarauora reo: kia whai hua ngā kaupapa whakarauora reo. 2) Ngā kaupapa rumaki: kia rumakina te reo ki ngā kāinga, marae, hapori. He aha ngā tohanga pūtea? Ka whiriwhiri Te Pae Motuhake mō Te Arawa i: ngā tono putea iti – nā te whanau; ngā tono āhua nui atu – a te hapū, te marae; nga tono nui atu - nā te iwi, te hapori. Te Wariu Hei waeine kōnui <$10k $150k $10k-$50K $250k >$50k $600k Kei hea ngā rautaki whakarauora reo a ngā iwi mō Te Arawa? E rārangi nei ētahi o ngā rautaki ā-iwi heiāwhina i te kaitono me pāwhiri i te iwi kei raro nei ki te tiki atu i terautaki reo o tō iwi: Tūhourangi Ngāti Whakaue Ngāti Rangitihi Ngāti Tarāwhai Ngāti Rangiteaorere Ngā ngohe ā-rohe/ngā kaupapa o te wā Kura Reo ā-hapu; Kura Reo o Te Arawa; Kainga Kōrerorero; Kura Whakarauora; Hui Rangatahi; Wānanga Whaikōrero/Karanga; Reo Wāhi Mahi; Paepae Wānanga; Papa Takaro; Kapa Haka ā Takiwā; Hui Ahurei ā Hapu/Iwi; Whakatipu Māra Kai; Wānanga reo ā tīma, karapu, whutupaoro, netipōro, rīki, waka ama, mau taiaha; Rāranga, Whakakorikori; kanikani; rōpu Waiata, Pēne puoro; po kawhe; wharewhare ako tātai; wānanga whakapakari reo Kaiako Reo (kura auraki); Kohi kupu/kōrero a Te Arawa.